Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου: «Αναμφισβήτητα, το θέατρο λειτουργεί και ως ψυχοθεραπεία»

Όλοι μας γνωρίζουμε το θέατρο ως μια μορφή ψυχαγωγίας. Θα μπορούσε άραγε να συμβάλει στον ψυχισμό του ανθρώπου και να μας οδηγήσει σε μονοπάτια γαλήνης; Ο συστημικός ψυχοθεραπευτής Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου έχει δημιουργήσει ένα καινοτόμο πρόγραμμα, το «Θέατρο για θεραπεία» και μιλά αποκλειστικά στο theaternow.gr για το πώς βοηθά τους ανθρώπους να θεραπεύσουν τις ψυχές τους γίνοντας μέλη μίας παράστασης.

Τι είναι το «Θέατρο για θεραπεία»;
Είναι ένα πρόγραμμα που συντονίζω το οποίο βασίζεται στη μεθοδολογία του «Θεάτρου των Καταπιεσμένων» του Βραζιλιάνου Augusto Boal (1931-2009) και πλαισιώνεται από τη φιλοσοφία, τη θεωρία και την πρακτική της «Συστημικής Ψυχοθεραπείας και Συμβουλευτικής». Είναι ουσιαστικά Ομαδική Ψυχοθεραπεία μέσω Θεάτρου.

Πώς αλλάζει τις ζωές των ανθρώπων;
Όπως και άλλες μορφές θεραπείας, προσκαλεί τους ανθρώπους να αναστοχαστούν πάνω στη ζωή τους παρατηρώντας την. Αυτό δίνει την ευκαιρία για αλλαγή οπτικής γωνίας θέασης ενός προβλήματος ή μιας κατάστασης και κατ’ επέκταση οδηγεί σε εναλλακτικές αφηγήσεις, πιθανόν λιγότερο επώδυνες ή πιο χρήσιμες. Επίσης, τους δίνει την ευκαιρία να πειραματιστούν με πιθανές λύσεις ενός προβλήματος. Παράλληλα, το γεγονός ότι η δουλειά γίνεται ομαδικά οδηγεί αναπόφευκτα στην αίσθηση της κοινοτοπίας των προβλημάτων και στην αναθεώρηση του παθολογικού φακού μέσω του οποίου οι άνθρωποι συχνά βλέπουν τον εαυτό τους. Τέλος, μια και μιλάμε για θέατρο, προάγεται η δημιουργικότητα και η καλλιτεχνική έκφραση των συμμετεχόντων και είναι επιπρόσθετα ένα είδος «χόμπυ» επειδή οι άνθρωποι περνάνε καλά.

Σε ποιους ανθρώπους απευθύνεται αυτό το είδος θεάτρου;
Σε όλους ανεξαιρέτως. Αρκεί να έχουν το αίτημα για κάποιου είδους αλλαγή, καθώς και τη διάθεση να αφηγηθούν σκέψεις, συναισθήματα, ιδεολογίες και προβλήματα χρησιμοποιώντας ως εργαλείο όχι αποκλειστικά και μόνο το λόγο, όπως στη συμβατική ψυχοθεραπεία, αλλά και το σώμα. Το τελευταίο γίνεται ο καμβάς επάνω στον οποίο απεικονίζονται όλα αυτά και μάλιστα στην παρουσία άλλων ατόμων που συν-μετέχουν. Ο απίστευτος πλούτος του «Θεάτρου για Θεραπεία» οφείλεται εν μέρει στη δυναμική της ομάδας που αποτελεί το πλαίσιο για διάδραση του ατόμου, καλλιτεχνικά και υπαρξιακά.

Η εποχή που βιώνουμε είναι ιδιαίτερα δύσκολη για όλους. Οι άνθρωποι είναι θετικοί στο να δοκιμάσουν κάτι καινούργιο, όπως αυτό που κάνετε και να βοηθήσουν τους εαυτούς τους να αλλάξουν προς το καλύτερο;
Με μεγάλη μου χαρά έχω δει πως ναι, η ζήτηση είναι αρκετά μεγάλη κι έτσι συντονίζω αυτή τη στιγμή δύο τέτοιες ομάδες. Προφανώς δεν είναι ένας συνηθισμένος τύπος θεραπείας και γι’ αυτό μάλλον έχει τύχει θερμής υποδοχής. Πιστεύω πως οι άνθρωποι, παράλληλα με τα προβλήματα και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν, είναι γεμάτοι με αποθέματα, ικανότητες καθώς και κίνητρα για αλλαγή. Είναι αυτά που τους οδηγούν στη ψυχοθεραπεία και σε αυτή την περίπτωση στη θεραπεία μέσω θέατρου που είναι ένας ιδιαίτερα ενεργητικός τρόπος θεραπείας. Εγώ τους θαυμάζω που τολμούν να αναστοχαστούν τόσο ενεργητικά επάνω στη ζωή τους διά της οδού του δράματος.

Τι τους συμβουλεύετε ώστε να μην φοβούνται την έκθεση μπροστά σε άλλους ανθρώπους;
Είναι φυσιολογικό και αναμενόμενο πως, στην αρχή κυρίως, τα άτομα νιώθουν λίγο άβολα επειδή εκτίθενται. Από τη μια παρέχουν προσωπικές πληροφορίες (όχι κατ’ ανάγκην λεκτικά) και από την άλλη εκφράζονται δημιουργικά, σωματικά, θεατρικά. Θα τους συμβούλευα να μην καταδικάσουν τον εαυτό τους εάν νιώσουν άβολα και να κάνουν το βήμα, να τολμήσουν να πειραματιστούν. Μπορούν είτε να προκαλέσουν τα όριά τους με σκοπό να τα επεκτείνουν ή να μην πάρουν το ρίσκο εάν νιώθουν πως τα έχουν ξεπεράσει πολύ. Δικαιούνται πάντως ανά πάσα στιγμή να διακόψουν την εξερεύνηση. Το μόνο σίγουρο είναι πως τα προβλήματά μας είναι ως ένα βαθμό καθολικά, επομένως θα τους κάνει τρομερή εντύπωση που οι άλλοι αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα μαζί τους. Αυτή η συνειδητοποίηση είναι ανακουφιστική και πέρα για πέρα θεραπευτική.

Πως αποφασίσατε να δημιουργήσετε τα εργαστήρια «Θέατρο για Θεραπεία»;Ήταν εσωτερική σας ανάγκη;
Ήταν το προσωπικό μου όραμα για χρήση των πρωτοποριακών μεθόδων θεραπείας του Augusto Boal σε ένα πλαίσιο θεραπευτικό. Θυμάμαι πως όταν εκπαιδευόμουν στο Βερολίνο στις θεραπευτικές του τεχνικές, μάς έλεγαν ότι δεν είμαστε θεραπευτές και ότι πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί. Τώρα, με την εκπαίδευσή μου στη Συστημική Ψυχοθεραπεία και Συμβουλευτική, έχω αποκτήσει τις δεξιότητες που απαιτούνται για να εντάξω αυτή τη μεθοδολογία σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο. Οι μέθοδοι του Boal είναι ασύλληπτα δημιουργικές και παρέχουν τον άξονα για αποτελεσματική θεραπεία.

Τι περιλαμβάνονται στα εργαστήρια σας;
Το κάθε εργαστήρι ξεκινά με θεατρικά παιχνίδια κατά τη διάρκεια των οποίων τα άτομα εξασκούνται στην ψυχοσωματική έκφραση και ταυτόχρονα μέσω αυτών ρίχνεται φως στην κοινωνική διάσταση του προσώπου. Έπειτα, διεξάγονται οι κύριες ασκήσεις κατά τη διάρκεια των οποίων με χρήση θεατρικών εικόνων, δράματος και αυτοσχεδιασμών, οι συμμετέχοντες και συμμετέχουσες διαπραγματεύονται τις προσωπικές ιστορίες και δυσκολίες τους. Το κάθε άτομο επιλέγει να μοιραστεί (ή όχι) στο βαθμό που επιθυμεί και δημιουργείται μια κοινότητα δράματος που υποστηρίζει το άτομο στην προσπάθειά του να κάνει πρόβα την αλλαγή ή να αγγίξει ένα δύσκολο θέμα. Το εργαστήρι ολοκληρώνεται με απορολοποίηση (derolling) και αναστοχαστική συζήτηση επί της διαδικασίας. Το κάθε εργαστήρι διαρκεί 3 ώρες και υλοποιείται μια φορά το μήνα. Αυτό δίνει τον απαραίτητο χρόνο μεταξύ των συναντήσεων για επεξεργασία των καινούριων πληροφοριών. Τα εργαστήρια διεξάγονται στον Πολυχώρο «Κόσμος χωρίς σύνορα» όπου διοργανώνονται επίσης πολλές ενδιαφέρουσες και πρωτοποριακές δράσεις που ανάμεσα στα άλλα εμπνέουν τους ανθρώπους στον αγώνα για επίτευξη κοινωνικής δικαιοσύνης.

Τελικά, το θέατρο θεραπεύει τις ψυχές μας;
Αναμφισβήτητα, το θέατρο λειτουργεί και ως ψυχοθεραπεία. Αν ο λόγος και μόνο σε συνδυασμό με τη σκέψη δύνανται να μας θεραπεύσουν, πόσο μάλλον όταν μπει στην προσπάθεια αυτή και το σώμα. Το σώμα έχει τη δύναμη να μεταδίδει πληροφορίες χωρίς να περνούν από τη βραχυκύκλωση της σκέψης και δεν είναι τυχαίο που το «Θέατρο των Καταπιεσμένων» θεμελιώνεται στο λεγόμενο «Θέατρο της Εικόνας» όπου η αποτύπωση γίνεται αρχικά στο σώμα κι αποκεί μ’ έναν φυγόκεντρο τρόπο καταλήγουμε και στον λόγο.

Πώς μπορεί κανείς να θεραπευτεί μέσω του θεάτρου στην πράξη;
Θα έλεγα πως το «Θέατρο για Θεραπεία» οδηγεί σε στιγμές συνειδητοποίησης κι αναθεώρησης κι αυτό αποτελεί κατά τη γνώμη μου την πεμπτουσία της θεραπείας. Τους δίνει ηθοποιούς για να παίξουν τη ζωή τους. Παρέχει τον καμβά και τα πινέλα να ζωγραφίσουν οι συμμετέχοντες και συμμετέχουσες καταστάσεις της ζωής τους κι έπειτα αν θέλουν να τις σβήσουν και να τις σχεδιάσουν ξανά. Το «Θέατρο για Θεραπεία» προκαλεί μια διατάραξη στους ανθρώπους καθώς και κινητοποίηση για αλλαγή. Υπάρχει επίσης κάτι ολότελα συγκινητικό και θεραπευτικό: πρόκειται για τις ταυτίσεις που εμφανίζονται ανάμεσα στα μέλη της ομάδας και για τον αλτρουισμό τους να βοηθήσουν τους άλλους, αλλά και την τόλμη τους να βοηθήσουν τον εαυτό τους. Αφοσίωση στους άλλους και αφοσίωση στις προσωπικές ανάγκες.

Γνωρίζω επίσης ότι διεξαγάγετε και παραστάσεις. Ποιος ο ρόλος των θεατών στις παραστάσεις του «Θεάτρου των καταπιεσμένων» και τι κερδίσει ουσιαστικό το κοινό μέσω της συμμετοχής του;
Όντως μαζί με κάποιες ομάδες που συντονίζω προετοιμάζουμε και υλοποιούμε παραστάσεις «Θεάτρου της Αγοράς» (Forum Theatre). Αυτό θα πει πως οι θεατές συμμετέχουν στην εξέλιξη του έργου αντικαθιστώντας τους ηθοποιούς και προτείνοντας λύσεις μέσα από θεατρικούς αυτοσχεδιασμούς. Οι παραστάσεις αφορούν θέματα καταπίεσης που σχετίζονται με τον ρατσισμό, την κοινωνική αδικία, την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, τη σεξουαλική παρενόχληση, τη θεσμική ή νομοθετική ανεπάρκεια, κ.α. Μέσα από την εμπειρία του «Θεάτρου της Αγοράς» οι δρώντες θεατές κάνουν πρόβα την προσωπική και κοινωνική αλλαγή. Παράλληλα, με άλλες ομάδες που συντονίζω διεξαγάγουμε παραστάσεις «Αόρατου Θεάτρου» (Invisible Theatre) όπου οι θεατές δε γνωρίζουν και δε μαθαίνουν ποτέ πως παρακολουθούν κατ’ ουσία μια παράσταση. Μια παράσταση που αναπαράγει κοινωνικά προβλήματα όπως αυτά που ανέφερα προηγουμένως κι η οποία ενεργοποιεί τους θεατές να επέμβουν, να παρέμβουν, να δράσουν, να αντιδράσουν! Το Αόρατο Θέατρο αποτελεί κατά τη γνώμη μου την πολιτική κορύφωση της τέχνης του θεάτρου.